به گزارش ایرتانیوز، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران، در جلسه کارگروه بازسازی خسارات ناشی از جنگ تأکید کرد: «هرگونه گفتگو یا مذاکره با آمریکا به معنای تسلیم یا عقبنشینی نیست، بلکه هدف از آن احقاق حقوق ایران و دفاع از منافع ملی است.»
این موضعگیری در شرایطی مطرح میشود که فضای سیاسی و رسانهای پیرامون مذاکرات احتمالی تهران و واشنگتن بهشدت ملتهب شده و گزارشهای متعددی درباره طرح پیشنهادی آمریکا، آینده تنگه هرمز و نحوه پایان جنگ منتشر میشود.
بر اساس گزارشها، آمریکا یک یادداشت تفاهم یکصفحهای با ۱۴ بند به ایران ارائه کرده که در آن، کاهش محدودیتهای تردد در تنگه هرمز از سوی تهران، در برابر تعلیق بخشی از فشارهای دریایی و تحریمها پیشنهاد شده است.
اهمیت سخنان پزشکیان دقیقاً در همین نقطه است. رئیسجمهور تلاش کرده میان دو نگرانی همزمان تعادل برقرار کند:
از یک سو، ضرورت استفاده از مسیر دیپلماسی برای کاهش فشارها و مدیریت بحران؛
و از سوی دیگر، حساسیت شدید داخلی نسبت به هرگونه تصویر از عقبنشینی یا امتیازدهی تحت فشار.
به همین دلیل، جمله کلیدی او یعنی «مذاکره به معنای تسلیم نیست» را باید پاسخی هم به فشار خارجی و هم به فضای سیاسی داخلی دانست.
در هفتههای اخیر، بخشی از رسانههای غربی تلاش کردهاند مذاکرات احتمالی را بهگونهای روایت کنند که گویی ایران در نتیجه فشار نظامی و اقتصادی ناچار به عقبنشینی شده است. همزمان، در داخل کشور نیز برخی جریانها نسبت به هرگونه توافق احتمالی با آمریکا ابراز تردید کردهاند.
شبکه سیانان در گزارشی مدعی شده بود بخشی از جریانهای سیاسی داخلی ایران، از جمله آنچه این رسانه «جبهه پایداری» نامیده، مخالف هرگونه توافق با واشنگتن هستند و معتقدند ایران نباید تحت فشار وارد توافق شود.
اما واقعیت فضای سیاسی ایران پیچیدهتر از این روایتهای رسانهای است. اختلافنظر درباره شیوه مذاکره یا نحوه مدیریت بحران، لزوماً به معنای مخالفت با اصل منافع ملی نیست. آنچه در بخش عمده فضای سیاسی ایران دیده میشود، حساسیت نسبت به حفظ اقتدار و جلوگیری از تحمیل خواستههای یکطرفه است.
در همین چارچوب، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز پیشتر گفته بود: «عادت آمریکا به زیادهخواهی و مطالبات نامحدود تمامی ندارد.» او تأکید کرده بود تهران فعلاً بر توقف کامل جنگ و کاهش تنش تمرکز دارد و درباره سایر موضوعات در مراحل بعد تصمیمگیری خواهد شد.
این مواضع نشان میدهد ایران تلاش دارد مذاکرات احتمالی را از موضع مدیریت بحران و حفظ خطوط قرمز دنبال کند، نه از موضع ضعف.
از منظر تحلیلی، سخنان پزشکیان یک هدف مهم دیگر هم دارد: کنترل فضای روانی داخلی. در شرایطی که کشور همزمان با فشار اقتصادی، تنش دریایی، تهدیدهای خارجی و فضای جنگی روبهروست، هرگونه ابهام درباره مسیر مذاکرات میتواند به التهاب سیاسی و اقتصادی دامن بزند.
به همین دلیل، رئیسجمهور تلاش کرده این پیام را منتقل کند که اگر گفتگو انجام شود، در چارچوب «دفاع از حقوق ایران» خواهد بود، نه پذیرش فشار.
در همین حال، آمریکا نیز در موقعیت سادهای قرار ندارد. واشنگتن از یک سو با هزینههای سنگین بحران هرمز، افزایش قیمت نفت و نگرانی بازارهای جهانی روبهروست و از سوی دیگر، تحت فشار اسرائیل و جریانهای تندرو برای حفظ سیاست فشار حداکثری قرار دارد.
دونالد ترامپ طی روزهای گذشته بارها از «پیشرفت مذاکرات» سخن گفته، اما همزمان تهدید کرده اگر توافق حاصل نشود، فشارها ادامه خواهد یافت. همین تناقض نشان میدهد واشنگتن نیز هنوز میان مسیر توافق و مسیر تشدید تنش در حال نوسان است.
در چنین شرایطی، تهران تلاش میکند معادله را بهگونهای مدیریت کند که هم فشارهای اقتصادی و امنیتی کاهش یابد و هم این تصور ایجاد نشود که ایران تحت جنگ و تهدید، ناچار به پذیرش شروط آمریکا شده است.
از منظر منطقهای نیز، مسئله فقط ایران و آمریکا نیست. بحران هرمز اکنون به مسئلهای جهانی تبدیل شده و بازار انرژی، تجارت دریایی و حتی امنیت کشورهای خلیج فارس را تحت تأثیر قرار داده است. همین مسئله باعث شده بسیاری از بازیگران منطقهای نیز بهدنبال کاهش تنش باشند.
در این میان، پزشکیان در جلسه بازسازی خسارات جنگ، عملاً یک پیام داخلی هم ارسال کرد؛ اینکه دولت همزمان با پیگیری دیپلماسی، موضوع بازسازی، مدیریت خسارات و تثبیت
شرایط داخلی را نیز دنبال میکند. این همزمانی مهم است، زیرا نشان میدهد دولت نمیخواهد همه مسائل کشور را صرفاً به نتیجه مذاکرات گره بزند.
از منظر رسانهای، نکته مهم این است که ادبیات رسمی ایران طی روزهای اخیر از «مقاومت صرف» به سمت «مقاومت همراه با مدیریت دیپلماتیک بحران» حرکت کرده است. یعنی تهران تلاش میکند نشان دهد هم توان ایستادگی دارد و هم آمادگی استفاده از مسیر سیاسی را، البته بدون عبور از خطوط قرمز راهبردی.
همین مسئله باعث شده رسانههای غربی و اسرائیلی تلاش کنند مذاکرات را بهعنوان نتیجه فشار نظامی روایت کنند، در حالی که در داخل ایران، تأکید اصلی بر حفظ توازن، بازدارندگی و جلوگیری از تحمیل اراده خارجی است.
در همین چارچوب، ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز اخیراً گفته بود: «هر تعرضی به منافع و شناورهای ایران با پاسخ سنگین و قاطع مواجه خواهد شد.» این مواضع نشان میدهد حتی در فضای مذاکره نیز، تهران همچنان بر حفظ قدرت بازدارندگی تأکید دارد.
جمعبندی اینکه سخنان تازه پزشکیان را باید تلاشی برای تعریف «چارچوب مذاکرات از نگاه ایران» دانست؛ چارچوبی که میخواهد مسیر گفتگو را باز نگه دارد، اما همزمان این پیام را نیز منتقل کند که تهران مذاکره را ابزار مدیریت بحران و دفاع از منافع ملی میداند، نه نشانه عقبنشینی در برابر فشارهای خارجی.
در واقع، آنچه اکنون در فضای سیاسی ایران دیده میشود، تلاش برای ایجاد تعادل میان دیپلماسی و اقتدار است؛ معادلهای که نتیجه آن میتواند مسیر تحولات منطقه و آینده بحران هرمز را تعیین کند.